Pernahkah anda tiba-tiba terasa berdenyut atau gatal di bibir, hanya untuk mendapati lepuh kecil yang menyakitkan muncul tepat sebelum mesyuarat penting atau makan malam romantis? Itu mungkin tanda awal herpes mulut dan bibir. Ramai individu berasa tidak selesa untuk bercakap, makan, atau berinteraksi seperti biasa.
Tetapi jangan risau, panduan ini akan menerangkan kepada anda punca herpes pada mulut dan bibir, bagaimana ia merebak, siapa yang berisiko, dan apa yang boleh anda lakukan untuk mencegah wabak pada masa hadapan.
Apa Itu Herpes Mulut dan Bibir (Herpes Oral)?
Herpes oral adalah jangkitan virus yang biasa disebabkan oleh virus herpes simplex (HSV). Ia biasanya muncul sebagai kudis sejuk atau lepuh demam (cold sore) di sekitar bibir atau di dalam mulut.
Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) menganggarkan kira-kira dua pertiga populasi dunia di bawah umur 50 tahun membawa HSV-1, virus utama yang menyebabkan herpes oral. Kebanyakan orang tidak menyedari mereka menghidapinya.
Perbezaan Herpes Mulut, Herpes Bibir & Cold Sore
Sedikit penjelasan pantas (kerana istilah ini boleh mengelirukan):
- Herpes mulut → jangkitan di dalam mulut (gusi, lidah, bahagian dalam pipi).
- Herpes bibir → kudis sejuk biasa yang muncul di atau sekitar tepi bibir.
- Kudis sejuk → lepuh menyakitkan yang muncul semasa wabak.
Kesemuanya tergolong dalam keluarga yang sama dan disebabkan oleh virus yang sama. Perbezaannya hanyalah lokasi kemunculan virus tersebut.
HSV-1 vs HSV-2: Mana Yang Lebih Kerap Menjangkiti Mulut?
Ramai orang menyangka herpes hanya wujud dalam satu jenis sahaja, tetapi sebenarnya terdapat dua jenis utama: HSV-1 dan HSV-2.
HSV-1 (Herpes Simplex Virus Jenis 1) | HSV-2 (Herpes Simplex Virus Jenis 2) |
Tetapi kedua-dua virus ini tidak terhad kepada satu kawasan sahaja. HSV-1 boleh menjangkiti kawasan genital, dan HSV-2 boleh muncul di mulut, biasanya melalui seks oral dengan pasangan yang mempunyai HSV-2 genital. Jangkitan HSV-2 oral jarang berlaku dan cenderung berulang kurang kerap berbanding HSV-1.
HSV-1 adalah punca kebanyakan jangkitan mulut, tetapi HSV-2 juga boleh muncul. Hanya ujian perubatan yang tepat boleh mengesahkan virus mana yang menjadi
punca sebenar.
Punca Herpes Mulut & Bibir: Bagaimana Ia Berjangkit?
Herpes merebak lebih mudah daripada yang disangka. Anda tidak perlu aktif secara seksual untuk mendapatkannya. Malah, ramai orang mendapat HSV-1 semasa kanak-kanak melalui ciuman di pipi.
Mari kita jelaskan cara-cara utama ia merebak.
Sentuhan Kulit Ke Kulit (Termasuk Ciuman)
Inilah cara utama herpes oral merebak. Anda tidak memerlukan lepuh yang jelas untuk menjangkiti kerana virus boleh aktif semasa peringkat awal sebelum lepuh muncul.
HSV-1 merebak melalui:
- Ciuman: Malah ciuman singkat boleh menularkan virus.
- Sentuhan kulit: Memeluk atau bersentuhan muka dengan seseorang yang mempunyai lepuh aktif.
- Tingkah laku harian: Menyentuh pipi atau meletakkan muka pada seseorang, termasuk kanak-kanak, jarang-jarang boleh menyebarkan virus.
Jika kulit menyentuh kawasan yang dijangkiti, terdapat risiko jangkitan. Risiko paling tinggi ialah semasa wabak aktif, tetapi anda perlu berwaspada terhadap penularan virus tanpa simptom — terutamanya di sekitar bayi atau individu yang sistem imun mereka lemah. Tabiat mudah seperti mencuci tangan dan mengelakkan ciuman semasa wabak boleh mengurangkan penularan dengan ketara.
Perkongsian Barangan Peribadi
Sebenarnya, HSV-1 tidak bertahan lama di permukaan. Virus ini lebih gemar persekitaran yang hangat dan lembap (seperti kulit di sekitar mulut), jadi apabila ia berada pada objek kering, ia mula menjadi lemah dengan cepat. Tetapi, ia tidak mati serta-merta.
Untuk jangka masa yang singkat, virus boleh kekal aktif untuk merebak, terutamanya jika objek itu baru digunakan beberapa minit sebelumnya oleh seseorang yang mengalami wabak.
Senarai objek yang biasanya menjadi penyebab termasuk:
- Pelembap bibir dan gincu
- Sudu, cawan, atau botol air
- Tuala
- Pisau cukur
- Alat solek
Cara penularan melalui objek ini kurang biasa berbanding sentuhan kulit ke kulit secara langsung, tetapi ia kerap berlaku sehingga doktor menasihatkan agar tidak berkongsi barang peribadi, terutama apabila “kudis sejuk” kelihatan.
Jangkitan Tanpa Simptom (Viral Shedding)
Herpes oral boleh merebak walaupun apabila anda berasa sihat sepenuhnya. Keadaan ini dipanggil penularan virus tanpa simptom (viral shedding), dan ia adalah salah satu sebab utama HSV-1 mudah merebak. Semasa tempoh ini, virus aktif pada kulit atau dalam air liur tanpa sebarang lepuh yang kelihatan.
Herpes biasanya kekal di kawasan kegemarannya iaitu HSV-1 untuk mulut dan HSV-2 untuk kawasan kemaluan, tetapi ia boleh berpindah semasa aktiviti seksual. Keadaan ini dipanggil jangkitan silang (cross-infection).
- HSV-1 ke kawasan kemaluan: Seks oral dengan seseorang yang mempunyai kudis sejuk boleh menularkan virus ke kawasan genital.
- HSV-2 ke mulut: Herpes genital boleh berpindah ke mulut semasa seks oral.
Jangkitan HSV-2 oral biasanya menyebabkan kudis sejuk yang lebih ringan berbanding HSV-1 tetapi masih boleh menjangkiti. Langkah berjaga-jaga seperti kondom, pelindung gigi (dental dams), dan mengelakkan sentuhan semasa wabak boleh mengurangkan risiko.
Autoinokulasi berlaku apabila virus merebak dari satu kawasan badan anda ke kawasan lain. Contohnya, menyentuh lepuh dan kemudian menyentuh mata anda. Keadaan ini jarang berlaku pada orang dewasa tetapi lebih kerap pada kanak-kanak yang sering menggosok muka.
Jika virus memasuki mata, ia boleh menyebabkan herpes okular, suatu keadaan yang boleh merosakkan kornea jika tidak dirawat.
Luka terbuka juga meningkatkan kemungkinan jangkitan.
Bagaimana pula dengan bayi?Herpes boleh menjadi berbahaya, malah mengancam nyawa. Sistem imun mereka belum cukup berkembang untuk melawan virus. Oleh itu, pakar sangat menasihatkan agar tidak mencium bayi yang baru lahir jika anda mempunyai kudis sejuk.
Faktor Risiko dan Pencetus Mendapat Herpes Mulut
Tidak semua orang mempunyai tahap risiko yang sama. Sesetengah penyakit boleh memudahkan virus untuk menjangkiti atau aktif semula.
Sistem Imun Lemah
Sistem imun yang lemah disebabkan oleh penyakit, ubat-ubatan, atau penyakit kronik menyukarkan tubuh anda untuk mengawal virus.
Stres, Kurang Tidur & Demam
Hormon tekanan yang tinggi dan tidur yang tidak mencukupi boleh melemahkan pertahanan imun anda. Pernahkah anda mengalami kudis sejuk muncul selepas minggu yang penuh tekanan? Itu bukan kebetulan. Demam (sebab itu ia dinamakan “lepuh demam”) juga boleh mencetuskan wabak.
Pendedahan Matahari (Photosensitivity)
Sinar UV boleh mengaktifkan virus di bawah kulit, menyebabkan wabak berlaku. Inilah sebabnya pakar dermatologi sering mengesyorkan pelembap bibir dengan SPF bagi mereka yang kerap mengalami kudis sejuk.
Perubahan Hormon & Kitaran Haid
Perubahan hormon yang tidak stabil boleh melemahkan tindak balas imun, terutamanya pada hari-hari sebelum haid.
Keadaan Kulit Sensitif (Seperti Ekzema)
Orang yang mempunyai ekzema mungkin lebih mudah terdedah kerana penghadang kulit mereka sudah terganggu. Bibir yang kering, merekah, atau cedera juga boleh memberi peluang kepada virus untuk menyerang.
Bila Perlu Jumpa Doktor?
Kebanyakan kudis sejuk bukanlah kecemasan perubatan teruk dan biasanya sembuh dalam tempoh 7–14 hari. Namun, sesetengah keadaan memerlukan perhatian doktor:
Dapatkan bantuan doktor jika anda mengalami:
- Lepuh yang kekal lebih daripada dua minggu
- Bengkak teruk atau lepuh yang sangat menyakitkan
- Demam panas atau simptom seperti selesema
- Sakit mata atau perubahan penglihatan (risiko herpes okular)
Jika wabak kerap berulang, doktor boleh membantu memeriksa sama ada sistem imun lemah atau ada masalah kesihatan lain. Mereka juga boleh menetapkan ubatan antiviral harian untuk mengurangkan kekerapan dan keterukan.
Rawatan Herpes Mulut & Bibir
Ubat Antiviral (Acyclovir, Valacyclovir)
Pada masa ini, tiada penawar untuk herpes. Virus ini kekal dalam tubuh anda seumur hidup.
Antivirus yang dipreskripsikan doktor adalah cara paling berkesan untuk menguruskan herpes mulut dan bibir. Ia tidak menyembuhkan virus, tetapi memendekkan tempoh lepuh dan kesakitan, mengawal wabak, mengurangkan ketidakselesaan, dan menurunkan risiko penularan. Pilihan biasa termasuk Acyclovir dan Valacyclovir.
Antivirus umumnya selamat, dengan kesan sampingan ringan seperti sakit kepala atau gangguan perut. Sentiasa rujuk doktor anda untuk memilih ubat dan dos yang tepat, terutamanya jika anda mempunyai masalah buah pinggang atau mengambil ubat lain.
Rawatan Rumah Yang Selamat
- Kompres sejuk: Letakkan kain lembap selama 5–10 minit untuk mengurangkan bengkak, kemerahan, dan kesakitan.
- Vaseline atau salap: Melindungi bibir daripada merekah, berdarah, dan jangkitan.
- Pelembap bibir dengan SPF atau pelindung matahari: Melindungi bibir sensitif daripada sinar UV, yang boleh mencetuskan wabak.
- Penjagaan kulit dan kebersihan lembut: Elakkan skrub yang kasar, cuci tangan sebelum dan selepas menyentuh lepuh, dan tepuk kulit dengan lembut.
- Petua keselesaan: Ambil ubat tahan sakit yang dijual bebas, elakkan makanan berasid atau pedas, dan kekal terhidrat boleh membantu melegakan ketidakselesaan.
Ubat rumah hanya melegakan simptom tetapi tidak menggantikan rawatan antivirus. Kudis sejuk yang kerap atau teruk perlu dibincangkan dengan doktor.
Soalan Lazim
Bagaimana saya boleh membezakan antara herpes oral dan jerawat di garisan bibir?
Jerawat biasanya mempunyai pusat yang keras dan timbul akibat pori tersumbat, manakala herpes oral bermula dengan rasa mencucuk atau terbakar sebelum muncul kelompok lepuh berisi cecair. Luka herpes juga cenderung pecah dan membentuk kuping, tidak seperti jerawat.
Bolehkah herpes oral menyebabkan rekahan di penjuru bibir (angular cheilitis)?
Boleh, tetapi itu bukan punca yang paling lazim. Angular cheilitis lebih kerap berlaku akibat kekeringan, iritasi atau jangkitan kulat. Rekahan yang berkaitan herpes biasanya datang bersama gejala lepuh yang lain.
Adakah herpes oral membuat bibir rasa kering atau tegang sebelum lepuh muncul?
Ramai orang mengalami rasa tegang, kering atau seperti ditarik di kawasan tempat luka akan terbentuk. Ini sebahagian daripada fasa awal “prodrome.”
Bolehkah herpes mulut dan bibir flare-up tanpa kemunculan lepuh?
Boleh. Sesetengah orang mengalami rasa mencucuk, sensitif atau sedikit tidak selesa tanpa lepuh terbentuk sepenuhnya. Ini dipanggil flare “subklinikal.”
Kenapa saya sering mendapat luka di tempat yang sama?
Virus herpes kekal dorman di laluan saraf berdekatan. Apabila ia aktif semula, ia sering mengikuti laluan saraf yang sama, menyebabkan luka berulang di lokasi yang sama.
Bolehkah herpes oral menyebabkan demam, sakit kepala atau rasa letih?
Boleh, terutamanya semasa flare-up pertama. Sesetengah orang juga mengalami gejala seperti selesema ringan ketika flare berikutnya, walaupun biasanya kurang teruk.
Dapatkan Nasihat dan Rawatan Herpes Mulut di Dr Prevents
Jika anda ingin mengetahui kaedah merawat herpes mulut dan bibir yang paling sesuai untuk anda, hubungi mana-mana klinik Dr Prevents di KL atau Selangor. Klinik kami juga menyediakan rawatan untuk herpes kemaluan bagi memastikan penjagaan lengkap untuk kedua-dua kondisi ini. Doktor kami sedia membantu menjawab segala persoalan anda.